Wykład im. Marka Nowickiego wygłoszony przez prof. Theodora Merona

29 listopada 2008 r. w sali im. A. Mickiewicza odbył się wykład poświęcony pamięci Marka Nowickiego. Był to piąty wykład cyklu, którego organizatorami są Helsińska Fundacja Praw Człowieka oraz Open Society Institute w Budapeszcie (OSI). W tym roku jednym ze współorganizatorów był także Polski Czerwony Krzyż. Wykład wygłosił prof. Theodor Meron, były Prezes Międzynarodowego Trybunału ds. Zbrodni w byłej Jugosławii.

Wykład otworzył dr Adam Bodnar, który powitał wszystkich przybyłych na seminarium oraz przedstawił krótką biografię prof. Theodora Merona. Następnie głos zabrali prof. Krzysztof Rączka oraz prof. Tadeusz Tomaszewski, którzy w imieniu Wydziału Prawa i Administracji UW oraz Uniwersytetu Warszawskiego powitali prof. Theodora Merona. Danuta Przywara, Prezes Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w swoim wystąpieniu przypomniała postać Marka Nowickiego i jego działalność w zakresie ochrony praw człowieka w Polsce, w Europie oraz w Azji. Prof. Wiktor Osiatyński (OSI) zwrócił uwagę na konieczność istnienia instytucji, która wspierałaby istnienie małych i lokalnych instytucji, których głównym celem jest działalność zorientowana na ochronę praw jednostki. Dr Elżbieta Mikos-Skuza (Polski Czerwony Krzyż) przedstawiła zasługi prof. Merona dla rozwoju prawa humanitarnego i praw człowieka.

Wśród gości wykładzie znaleźli się m.in. premier Tadeusz Mazowiecki, prof. Andrzej Rzepliński, prof. Mirosław Wyrzykowski. Po wykładzie zadawane pytania dotyczyły m.in. związku między  międzynarodowym prawem karnym a literaturą Szekspira stanowiącą zainteresowanie prof. Merona. W wykładzie uczestniczyło ok. 200 osób.

Prof. Theodor Meron przedstawił główne zagadnienia związane z orzecznictwem Międzynarodowego Trybunału Karnego ds. Zbrodni w byłej Jugosławii w szczególności dotyczącego rzetelnego procesu oraz praw proceduralnych czy prawa do osobistego stawiennictwa przed sądem powołując się przy tym na sprawy zawisłe przed Trybunałem a mających za przedmiot  tortury, gwałty, niewolnictwo, prześladowanie oraz inne przejawy nieludzkiego traktowania. Wszystkie te sprawy poparte były bogatą argumentacją oraz orzecznictwem.

Prof. Meron podkreślił także rolę, jaką odgrywa Międzynarodowy Trybunał ds. Zbrodni w byłej Jugosławii, przypomniał jednak ustalenia Trybunału odnośnie do faktu, że prawa podstawowe obowiązują także w czasach wojny. Zwrócił także uwagę na wpływ prawa humanitarnego na krajowe konflikty zbrojne, które wymusiło, m.in. zakaz stosowania pewnych rodzajów broni, w szczególności tej, którego stosowania nie można ograniczyć jedynie do żołnierzy, czyli taka która ma bezpośredni wpływ na ludność cywilną (chemiczna i biologiczna). Poruszył także problemy, jakie związane były z wypracowaniem definicji niewolnictwa oraz gwałtu, które nie były jasne ze względu na nieliczne precedensy w tych sprawach.

Prof. Andrzej Rzepliński skierował do prof. Merona pytanie o efektywność oraz wpływ członków międzynarodowych trybunałów na ich prace, w odpowiedzi na które tegoroczny gość wykładu poświęconego pamięci Marka Nowickiego przedstawił zagadnienie uzyskiwania zadośćuczynień przez ofiary oraz związane z tym postępowanie przed Trybunałem. Próbą odpowiedzi na to pytanie było także pytanie ze strony prof. Merona: „Piszemy stustronicowe wyroki ze szczegółowym ich uzasadnieniem, ale czy to wystarczy? Oczywiście nie z punktu widzenia zadośćuczynienia krzywdom ofiary".

Kierowane do prof. Merona pytania dotyczyły m.in. przejrzystości działań Międzynarodowego Trybunały Karnego ds. Zbrodni w byłej Jugosławii, potrzeby stworzenia specjalnych „nowych" trybunałów do osądzenia zbrodni wojennych popełnionych w pozostałych krajach byłej Jugosławii. Jedno z pytań dotyczyło obecności i roli prawa humanitarnego w dziełach Szekspira.

Na zakończenie seminarium podkreślona została - zarówno przez prof. Merona, jak i przez jego uczestników - fundamentalna rola, jaką do odegrania mają międzynarodowe trybunały karne w zapobieganiu zbrodniom oraz przemocy w każdej strategicznej dziedzinie, w której prawnicy mają możliwość działania na skalę globalną.

Barbara Grabowska