NSA: grzywna za niedopełnienie obowiązków przez Prezesa IPN prawidłowa
Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2010 r. oddalił zażalenie Prezesa IPN na postanowienie o wymierzeniu grzywny za nieprzekazanie Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie skargi Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka na bezczynność Prezesa IPN.
Helsińska Fundacja Praw Człowieka 17 marca 2009 r. złożyła wniosek o dopuszczenie do postępowania administracyjnego prowadzonego przez Prezesa IPN w charakterze organizacji społecznej. Sprawa dotyczy odmowy udostępnienia Panu Lechowi Wałęsie części dotyczących go dokumentów. Fundacja uważa, że przepis, będący podstawą decyzji wydanej w pierwszej instancji, jest niezgodny z Konstytucją i obserwuje postępowania, w których jest on podstawą wydawania niekorzystnych dla obywateli decyzji administracyjnych.
Nie doczekawszy się rozpoznania przez Prezesa IPN wniosku z marca Fundacja – po uprzednim wezwaniu do usunięcia naruszenia prawa – złożyła 20 sierpnia 2009 r. skargę na bezczynność Prezesa IPN. Niestety nie spowodowało to żadnej reakcji ze strony Prezesa, który nie przekazał nawet, wbrew 30-dniowemu terminowi wynikającemu z art. 54 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargi oraz odpowiedzi na nią wraz z aktami sprawy do WSA.
W tej sytuacji 15 października Fundacja złożyła wniosek o wymierzenie grzywny Prezesowi IPN. Dopiero ta czynność wymusiła reakcję Prezesa IPN. 29 października ubiegłego roku przekazał on skargę na swoją bezczynność do WSA i jednocześnie postanowił dopuścić Fundację do udziału w postępowaniu administracyjnym, które zainicjowało postępowanie. Czynności te zostały podjęte z odpowiednio 35-dniowym i ponad 6-miesięcznym opóźnieniem.
Skarga Fundacji na bezczynność została umorzona ze względu na bezprzedmiotowość postępowania, co jest zgodne z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych. Jedyną szansą na zapobiegnięcie bezkarności IPN pozostał więc wniosek o wymierzenie grzywny. Został on jednak oddalony przez WSA w Warszawie. NSA przychylił się do złożonego przez Fundację zażalenia i uchylił postanowienie WSA przekazując sprawę do ponownego rozpoznania. WSA postanowieniem z dnia 25 marca 2010 r. wymierzył Prezesowi IPN grzywnę w wysokości 2 500 zł.
Zgodnie z argumentacją przyjętą przez WSA w postanowieniu o wymierzeniu grzywny, wniosek o jej wymierzenie ma charakter nie tylko dyscyplinujący organ do wykonania ustawowych obowiązków. Ma on również rolę restrykcyjną, która polega na możliwości ukarania organu za nieprzestrzeganie prawa. Sąd może wymierzyć organowi grzywnę biorąc pod uwagę długość oraz okoliczności uchybienia obowiązkowi przez organ administracji. Dzięki swojej restrykcyjnej roli grzywna, biorąc pod uwagę opisaną wcześniej praktykę w zakresie skarg na bezczynność, jest jedyną skuteczną formą nie tylko wymuszenia określonej czynności, ale również napiętnowania ignorowania przez organ administracji ustawowych terminów załatwiania spraw.
Na postanowienie WSA zażalenie złożył Prezes IPN. W uzasadnieniu zażalenie podniósł on, że nieprzekazanie skargi nie spowodowało po stronie Fundacji żadnych negatywnych konsekwencji. Ponadto stwierdził, że wysokość wymierzonej grzywny jest nieproporcjonalna do rangi uchybień organu.
Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 30 kwietnia nie przychylił się do argumentacji Prezesa IPN uznając, że sąd orzekając o wymierzeniu grzywny bierze pod uwagę przede wszystkim stopień zawinienia organu i okres opóźnienia w przekazaniu skargi do sądu. Natomiast podniesione przez Prezesa IPN okoliczności nie mają znaczenia w sprawie. Postanowienie NSA jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu, w związku z czym IPN ma obowiązek zapłacić grzywnę.
Celem Fundacji nie było jedynie ukaranie finansowe Prezesa IPN. Bezczynność Prezesa i jego urzędników spowodowała półrocznego opóźnienia w dopuszczeniu Fundacji do postępowania administracyjnego. Nie podjęcie działań przez urzędnika IPN kosztowało instytucję państwową, a więc pośrednio każdego podatnika 2,5 tys. zł.
Fundacja działała również w celu napiętnowania sytuacji, w której wydanie decyzji zajmuje organowi administracji ponad pół roku. Jest to bowiem sytuacja niekorzystna dla obywateli oraz naruszająca standardy dobrej administracji.
