Gazeta Wyborcza: „IPN ma fory. I robi politykę?"

Czy pierwszeństwo historyków IPN w dostępie do archiwów bezpieki nie narusza konstytucyjnej wolności badań naukowych?

Czy historycy IPN, angażując się w polityczny spór, nie naruszają zasad etycznych? Jesienią może się tym zająć Komitet Nauk Historycznych PAN.

Wątpliwości co do zgodności działań niektórych historyków zatrudnionych w IPN z zasadami etyki zawodowej ma Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Pojawiły się w związku z wydaniem przez IPN książki „SB a Lech Wałęsa" forsującej tezę, że przywódca „Solidarności" współpracował w latach 70. z SB. Współautorem książki jest wicedyrektor Biura Lustracyjnego IPN Piotr Gontarczyk.

W połowie sierpnia Fundacja Helsińska wysłała list do prof. Janusza Żarnowskiego, przewodniczącego Komitetu Nauk Historycznych PAN: „Zwracamy się do Państwa o zajęcie stanowiska w sprawie dopuszczalności - pod względem etyki zawodowej i prawidłowości metodologicznej - prowadzenia historycznych badań naukowych przez osoby, które jednocześnie zajmują stanowisko we władzach publicznych odpowiedzialnych za ściganie zachowań związanych z przedmiotem historycznych badań naukowych. Wątpliwości HFPC budzi łączenie przez niektórych pracowników IPN funkcji w pionie lustracyjnym z działalnością historyczną i badawczą mającą za przedmiot zdarzenia i osoby znajdujące się również w zakresie zainteresowania pionu lustracyjnego IPN".

W odpowiedzi prof. Żarnowski napisał m.in.: „W ustroju demokratycznym nie powinno mieć miejsca formułowanie przez państwo za pośrednictwem swych instytucji ocen historycznych, które następnie podaje się jako obowiązujące i upowszechnia przez państwowe lub zależne od państwa środki przekazu, szkoły i propagandę. (...) Tym bardziej nie do przyjęcia jest monopolizowanie zarządzania pewnymi kategoriami źródeł przez instytucję państwową, która ma niezależnie od litery prawa liczne możliwości manipulowania nimi i dostępem do nich. (...) Nie ulega wątpliwości, że połączenie w jednej instytucji działalności naukowej z prokuratorską czy quasi-prokuratorską przekreśla charakter naukowy produkcji tej instytucji (...), choćby miała nawet zewnętrzny pozór produkcji naukowej. Powstaje bowiem pytanie, jaki jest cel poczynań tej instytucji: czy chodzi o wyświetlenie prawdy historycznej - a ta rzadko bywa jednoznaczna i czarno-biała czy też o znalezienie dowodów przeciw tym lub innym grupom, a zwłaszcza osobom".

- To moja ocena, ale myślę, że sprawą zgodności z zasadami etyki zawodowej działania niektórych historyków IPN mógłby się zająć Komitet Nauk Historycznych PAN - powiedział nam prof. Żarnowski. - Rozważę złożenie takiego wniosku.

Jest też sprawa dostępu historyków spoza IPN do archiwów służb specjalnych PRL. Dzięki temu, że te archiwa wyodrębniono ze zbiorów archiwów państwowych i przekazano IPN, historycy zatrudnieni w Instytucie mają w naturalny sposób pierwszeństwo w dostępie do nich. Tym bardziej że jednym z zadań IPN są badania naukowe.

- Słyszałem głosy, że historycy spoza IPN mają problemy z dostępem do akt - mówi prof. Żarnowski. Konstytucja (art. 73) gwarantuje wolność badań naukowych. W naukach historycznych badania opierają się na dostępie do źródeł. Czy nierówność w tym względzie narusza konstytucję?

Tę kwestię mógłby rozstrzygnąć Trybunał Konstytucyjny. Ale historycy nie mogą mu zadać pytania, bo skargi do Trybunału mogą składać samorządy zawodowe, a historycy takiego nie mają. Jednak w ich imieniu do Trybunału mógłby się zwrócić np. rzecznik praw obywatelskich, marszałek Sejmu czy pierwszy prezes Sądu Najwyższego. - Komitet Nauk Historycznych PAN mógłby na plenarnym posiedzeniu przyjąć uchwałę o zwróceniu się do któregoś z tych urzędów o zbadanie konstytucyjności monopolu historyków IPN w dostępie do akt. Przypuszczam, że zdania w tej sprawie byłyby podzielone, ale uchwała jest możliwa i zastanowię się, czy również w tej sprawie nie złożyć wniosku - powiedział nam prof. Żarnowski.

EWA SIEDLECKA

Źródło: Gazeta Wyborcza (11 maja 2008)