Informacje ogólne

Do dnia 14 marca 2007 r. problematyka lustracji uregulowana była ustawą z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz.U. z 1999 r. Nr 42, poz. 428, z późn. zm.) – tzw. starą ustawą lustracyjną. W dniu 15 marca 2007 r. weszła w życie ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 z późn. zm.) – tzw. ustawa  lustracyjna.

Do pierwotnego tekstu ustawy wręcz rewolucyjne zmiany wprowadzone zostały na mocy ustawy z dnia 14 lutego 2007 r. o zmianie ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów i ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. Nr 25, poz. 162), której projekt wniesiony został przez Prezydenta RP.

Już na etapie prac nad ustawą budziła ona poważne wątpliwości co do zgodności z Konstytucją. Pomimo przekonania o niekonstytucyjności rozwiązań zawartych w pierwotnej wersji nowej ustawy, Prezydent RP nie skorzystał ani z prawa weta, ani z możliwości poddania prewencyjnej kontroli konstytucyjności jej rozwiązań przez Trybunał Konstytucyjny, ale podpisał ją i zapowiedział rychłe złożenie projektu jej nowelizacji.

Wobec faktu, że Prezydent nie korzystał z prawa inicjatywy ustawodawczej, zgodnie ze  swoją zapowiedzią, grupa posłów na Sejm złożyła wniosek o zbadanie konstytucyjności całej ustawy w pierwotnym brzmieniu oraz jej poszczególnych uregulowań. Sprawie nadana została sygnatura K 2/07. Wobec znowelizowania ustawy lustracyjnej, Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 28 lutego 2007 r. zobowiązał wnioskodawców do sprecyzowania, w terminie miesiąca, uzasadnienia zarzutów niezgodności z Konstytucją ustawy lustracyjnej w brzmieniu ustalonym ustawą nowelizującą. Wnioskodawcy uczynili to w piśmie procesowym wniesionym w dniu 28 marca 2007 r. Złożyli oni jednocześnie wniosek o wstrzymanie wszelkich czynności związanych z wykonaniem ustawy lustracyjnej, który został oddalony postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2007 r.

Do Trybunału wpłynęły także dwa wnioski Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów ustawy lustracyjnej. Pierwszy dotyczy przestępstwa pomówienia Narodu Polskiego, nadano mu sygnaturę K 5/07, a drugi dotyczy szczegółowych rozwiązań ustawowych.

Trybunał zamierzał łącznie rozpoznać wniosek grupy posłów i drugi wniosek RPO, jednakże na rozprawie w dniu 9 maja 2007 r. wyłączył wniosek Rzecznika do oddzielnego rozpoznania.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka, rozważając możliwość przedstawienia Trybunałowi Konstytucyjnemu opinii przyjaciela sądu, wystosowało do TK pismo z prośbą o udostępnienie akt. W odpowiedzi sędzia Janusz Niemcewicz, Wiceprezes TK i przewodniczący składu orzekającego nadesłał kserokopie akt i zwrócił się do Fundacji z prośbą o sporządzenie opinii prawnej. Opinia, sporządzona przez adw. Mikołaja Pietrzaka i Pawła Osika, sprawdzona i zatwierdzona przez adw. Marka Antoniego Nowickiego, prof. dra hab. Andrzeja Rzeplińskiego oraz Danutę Przywarę, złożona została w Trybunale w dniu 30 kwietnia 2007 r.

Trybunał badał zgodność ustawy z Konstytucją i Konwencją o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności w dniach 28 lutego, 9 oraz 10 maja 2007 r. Ogłoszenie wyroku nastąpiło w dniu 11 maja 2007 r. Sentencja wyroku opublikowana została w Dzienniku Ustaw Nr 85 z 15 maja 2007 r. pod poz. 571.

W swym wyroku Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodne z Konstytucją bądź Konwencją szereg przepisów ustawy lustracyjnej, a także ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej i kilku innych ustaw nowelizowanych przez ustawę lustracyjną.
(wyrok Trybunału Konstytucyjnego wraz z uzasadnieniem)

Zaraz po ogłoszeniu wyroku rozpoczęły się dyskusje nad przyszłością ustawy lustracyjnej i lustracji w ogóle. Pojawiły się pierwsze pomysły na nowelizację ustawy, m.in. tzw. małej nowelizacji ustawy lustracyjnej.

W obecnym stanie prawnym, mamy do czynienia z trójfilarowym modelem lustracji oraz regulacji dostępu do dokumentów archiwalnych organów bezpieczeństwa państwa, na który składają się następujące filary.

I.    System oświadczeń lustracyjnych składanych przez osoby ubiegające się o określone funkcje publiczne (w okresie przejściowym także pełniące je) i system ich weryfikacji przez Biuro Lustracyjne IPN oraz sądy lustracyjne;
(vide: art. 7, art. 17, art. 20, art. 21a, art. 21e – art. 21h, art. 56 oraz art. 57 ustawy lustracyjnej)

II.    Dostęp do dokumentów organów bezpieczeństwa państwa archiwizowanych przez Instytut Pamięci Narodowej, dotyczących osób sprawujących określone funkcje publiczne, przy czym dotyczy to osób, które pełniły te funkcje od 24 sierpnia 1989 r., a także osób, które zajmowały kierownicze stanowiska w byłej Polskiej Partii Robotniczej i byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej oraz Zjednoczonym Stronnictwie Ludowym i Stronnictwie Demokratycznym, a także były członkami Rady Ministrów państwa komunistycznego do dnia 23 sierpnia 1989 r. lub były w tym okresie kierownikami centralnych organów administracji państwowej;
(vide: art. 22 i nast. ustawy lustracyjnej)

III.    Katalogi publikowane przez Biuro Lustracyjne IPN, obejmujące: