Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjny uznał sposób, w jaki przygotowany i opublikowany został Raport z weryfikacji Wojskowych Służb Informacyjnych

Trybunał Konstytucyjny uzasadniając swój piątkowy wyrok wskazał, że podziela stanowisko zaprezentowane przez Helsińską Fundację Praw Człowieka w opinii amicus curiae, iż osoby, których nazwiska zamieszczone zostały w Raporcie WSI mogą ubiegać się o ochronę na zasadach ogólnych w postępowaniu cywilnym i postępowaniu karnym, a jednocześnie zgadza się ze stanowiskiem, iż instrument te nie gwarantują w dostateczny sposób ochrony praw jednostki.

W dniu 27 czerwca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznał dwa wnioski grupy posłów o zbadanie zgodności z Konstytucją, Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Konwencją o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności ustaw regulujących likwidację Wojskowych Służb Informacyjnych, weryfikację ich żołnierzy i pracowników oraz organizację nowych służb – Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego. Tego samego dnia Trybunał Konstytucyjny ogłosił wyroki zapadłe w obydwu sprawach.

Wyrokiem wydanym w sprawie K 51/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją części przepisów regulujących stworzenie i opublikowanie Raportu WSI. Za niezgodny z wynikającym z zasady autonomii informacyjnej prawem dostępu jednostki do dotyczących jej urzędowych dokumentów i zbiorów danych (art. 53 ust. 3 Konstytucji) oraz prawem żądania sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą (art. 53 ust. 4 Konstytucji), Trybunał uznał przepisy pozwalające na stworzenie Raportu w zakresie w jakim procedura jego tworzenia nie gwarantuje zainteresowanym osobom dostępu do akt sprawy oraz nie gwarantuje im prawa do wysłuchania w przedmiocie zebranych informacji, będących podstawą sporządzenia Raportu.

Jednocześnie za niezgodne z prawem do sądu Trybunał uznał przepisy umożliwiające stworzenie Raportu w zakresie, w jakim nie przewidują one środków prawnych umożliwiających uruchomienie sądowej kontroli decyzji o podaniu do publicznej wiadomości danych osobowych objętych tym dokumentem. Trybunał podkreślił, iż kontrola sądowa ustaleń poczynionych przez autora Raportu winna nastąpić przed jego publikacją i powinna być skuteczna.

Istotne jest również, iż za naruszające zasadę równości wobec prawa Trybunał Konstytucyjny uznał przepisy pozwalające na zamieszczenie w Raporcie informacji o osobach, które świadomie współpracowały z żołnierzami bądź pracownikami WSI i ich poprzedniczek w zakresie wykraczającym poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych RP. Oznacza to, że Raport nie mógł dotyczyć osób nie będących żołnierzami bądź pracownikami Wojskowych Służb Informacyjnych oraz poprzedniczek tej formacji. Również ewentualne aneksy do Raportu nie mogą dotyczyć tej grupy osób.

Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wskazał na konstytucyjność przepisu przewidującego, iż Szef SKW i Szef SWW zapewnią członkom Komisji Weryfikacyjnej w tym Przewodniczącemu Komisji dostęp do wszelkich, łącznie z zawierającymi tajemnicę państwową, materiałów archiwalnych i operacyjnych, a także do innych dokumentów niezbędnych do weryfikacji oświadczeń weryfikacyjnych oraz do sporządzenia Raportu, w zakresie w jakim przepis ten zapewnia członkom i Przewodniczącemu Komisji dostęp do wszelkich dokumentów niezbędnych do weryfikacji złożonych oświadczeń. Trybunał podkreślił w ten sposób ciążący na organach państwa, w tym w szczególności na Przewodniczącym Komisji Weryfikacyjnej WSI, jako autorze Raportu, obowiązek ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego przed zamieszczeniem jego opisu w Raporcie.

TK za zgodny z Konstytucją uznał przepis pozwalający na nieograniczone w czasie sporządzanie aneksów do Raportu, jeśli ujawnią się nowe okoliczności, które powinny zostać objęte Raportem lub wpływają na jego treść, przez Przewodniczącego Komisji Weryfikacyjnej, a po zakończeniu jej prac przez Szefa SKW oraz Szefa SWW. Helsińska Fundacja Praw Człowieka w uprawnieniu sporządzania aneksów do Raportu upatruje instrument częściowej choć rekompensaty dla jednostek, których prawa naruszone zostały publikacją Raportu.

W następstwie takiego orzeczenia pokrzywdzeni treścią Raportu mogą dochodzić od Skarbu Państwa odszkodowań za zastosowanie wobec nich niekonstytucyjnych przepisów.

Osoby cywilne mogą się domagać odszkodowań niezależnie od prawdziwości informacji zawartych w raporcie. Ich niezgodność z prawdą wpływać może jedynie na skalę doznanych krzywd i szkód, a tym samym na wysokość roszczeń. Żołnierze i pracownicy służb mogą się natomiast domagać odszkodowań za opublikowanie informacji niezgodnych z prawdą oraz niezapewnienie im gwarancji proceduralnych, które pozwoliłyby temu zapobiec.

Prawo dostępu do zgromadzonych przez Komisję Weryfikacyjną dokumentów i informacji TK wywiódł z art. 51 ust. 3 Konstytucji. Uznać zatem należy, iż niezależnie od dokonania zmian ustawowych, każdej osobie wymienionej w Raporcie już teraz przysługuje prawo wystąpienia do Szefa SKW o udostępnienie, na podstawie art. 51 ust. 3 Konstytucji, dotyczących jej dokumentów. Analogiczna sytuacja istniała po wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 31/04, w którym za niekonstytucyjne uznane zostało uzależnienie udostępnienia dokumentów przez IPN od uzyskania statusu pokrzywdzonego. Do momentu znowelizowania ustawy, Instytut udostępniał zainteresowanym dotyczące ich dokumenty na podstawie właśnie bezpośrednio stosowanego art. 51 ust. 3 Konstytucji.

Wyrokiem wydanym w sprawie K 52/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł o zgodności wszystkich wskazanych przez wnioskodawców przepisów ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego z powołanymi wzorcami konstytucyjnymi oraz międzynarodowymi.

Pomimo nie przychylenia się do żadnego z zarzutów w ustnym uzasadnieniu orzeczenia Trybunał Konstytucyjny wskazał jednak na kilka kwestii istotnych z punktu widzenia stosowania przepisów regulujących procedurę weryfikacji byłych żołnierzy i pracowników WSI. W szczególności znaczenia stanowiska Komisji Weryfikacyjnej co do zgodności z prawdą złożonego oświadczenia weryfikacyjnego.

Szczegółowe badanie następstw obydwu wyroków możliwe będzie po opublikowaniu ich uzasadnień.

Informacje na temat wyroku w sprawie K 52/07

Sentencja wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2008 r. – K 52/07

Informacje na temat wyroku w sprawie K 51/07

Sentencja wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2008 r. – K 51/07