NSA uwzględnił skargę kasacyjną HFPC w sprawie bezczynności Prezesa IPN 

Wyrokiem z dnia 28 października 2009 r., sygn. akt I OSK 615/09, Naczelny Sąd Administracyjny uwzględniając skargę kasacyjną Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt II SAB/Wa 179/08, oddalający skargę Fundacji na bezczynność Prezesa IPN w udostępnieniu informacji publicznej.

W uzasadnieniu wyroku sąd wskazał, że Helsińska Fundacja Praw Człowieka jest organizacją podejmującą działania w interesie publicznym, która ma prawo domagać się od Prezesa IPN informacji o działalności Instytutu i jego pracowników. Dotyczy to m.in. informacji o tym, w jaki sposób i w jakim trybie udostępniane są informacje o zawartości znajdujących się w Instytucie Pamięci Narodowej dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, które są informacjami szczególnie chronionymi przez ustawę o IPN, w tym o zasadach na jakich dokumenty te wykorzystują pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej. Sąd podkreślił również, że regulacja ustawy o dostępie do informacji publicznej służy realizacja zasady transparentności działania organów publicznych, społecznej kontroli nad ich działaniem oraz budowaniu społeczeństwa obywatelskiego.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka wystąpiła do Prezesa IPN z wnioskiem o udostępnienie informacji publicznej w związku z postępowaniem przed Sądem Okręgowym we Wrocławiu w sprawie z powództwa Jana Miodka przeciwko Grzegorzowi Braunowi o ochronę dóbr osobistych. Proces cywilny obserwowany był przez przedstawicieli Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. W ramach postępowania dowodowego w charakterze świadka na wniosek pozwanego powołany został m.in. Zastępca Dyrektora Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej. Złożył on obszerne zeznania odnośnie do zawartości dokumentów dotyczących powoda, ponadto poinformował sąd, że kilka dni przygotowywał się do złożenia zeznań badając zawartość dokumentów znajdujących się w zasobie Instytutu w Warszawie oraz we Wrocławiu oraz z własnej inicjatywy złożył sądowi urzędowo poświadczone kopie dokumentów, którymi w jego ocenie sąd wcześniej nie dysponował.

Sytuacja taka wzbudziła szczególne zainteresowanie, a wręcz zaniepokojenie ze strony Fundacji, sygnalizowała bowiem szerszy problem trybu i zasad dostępu do akt IPN oraz sposobu udostępniania przez pracowników IPN informacji, które uzyskali w związku z wykonywanymi obowiązkami. Fundacja podjęła więc decyzję o podjęciu próby uzyskania informacji, na jakich zasadach i na jakiej podstawie pracownik IPN udostępnił sądowi informacje znajdujące się w zasobie Instytutu oraz jak sytuacja taka ma się do nałożonego na niego, na mocy art. 20 ustawy o IPN, obowiązku dochowania tajemnicy służbowej.

Dlatego też w dniu 23 listopada 2007 r. zwróciliśmy się do Prezesa IPN o udostępnienie informacji publicznej poprzez odniesienie się do szeregu pytań:

1) czy Sąd Okręgowy we Wrocławiu, bądź któryś z uczestników postępowania lub ich pełnomocników zwrócił się do Instytutu w związku z toczącą się sprawą o przeprowadzenie kwerendy lub dostarczenie kopii jakichkolwiek dokumentów organów bezpieczeństwa państwa odnośnie osoby Jana Miodka;

2) na jakich zasadach i podstawie prawnej Pan Wojciech S. badał akta znajdujące się w Instytucie Pamięci Narodowej w Warszawie i Oddziale Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu oraz udzielił informacji odnośnie ich zawartości przed Sądem Okręgowym we Wrocławiu i złożył uwierzytelnione kopie dwóch dokumentów;

3) czy Pan Wojciech S. zwolniony został z obowiązku zachowania tajemnicy służbowej we wskazanym wyżej zakresie;

4) jak powszechną jest praktyka udzielania w wyżej wskazany sposób, w związku z powołaniem na świadka pracownika Instytutu IPN, informacji odnośnie zawartości dokumentów znajdujących się w zasobie Instytutu.

Jednocześnie Helsińska Fundacja Praw Człowieka wniosła o udzielenie informacji, czy Pan Grzegorz Braun składał kiedykolwiek wniosek o udostępnienie dokumentów znajdujących się w zasobie IPN, celem przeprowadzenia badań naukowych, bądź przygotowania materiału do publikacji.

Fundacja spodziewała się, że reakcją ze strony Prezesa IPN będzie podjęcie działań mających na celu wyjaśnienie zaistniałej sytuacji i sygnalizowanych kwestii. Tymczasem organ ten poinformował Fundację, iż w jego ocenie wnioskowana informacja nie może zostać udostępniona, gdyż nie stanowi informacji publicznej. W ocenie organu, konsekwentnie reprezentowanej na późniejszych etapach, z powoływaniem się na postanowienie NSA z dnia 11 grudnia 2002 r., sygn. akt II SAB 105/02, wnioskowane informacje dotyczy sprawy indywidualnej, a więc nie stanowią informacji publicznej.

Rozpoznając skargę Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka na bezczynność Prezesa IPN Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podzielił stanowisko organu administracji, iż wnioskowana informacja nie jest informacją publiczną, a informacją w sprawie indywidualnej. Sąd wskazał jednocześnie, iż w jego ocenie o informacje dotyczące treści zeznań złożonych przez pracownika IPN Fundacja powinna wystąpić do Sądu Okręgowego we Wrocławiu. Wyrokiem z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt II SAB/Wa 179/08, sąd oddalił skargę Fundacji.

Od wyroku tego Helsińska Fundacja Praw Człowieka wniosła skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia 28 października 2009 r., sygn. akt I OSK 615/09, NSA uwzględnił skargę Fundacji.

W ustnych motywach rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że celem ustawy o dostępie do informacji publicznej było stworzenie warunków budowania społeczeństwa obywatelskiego oraz zapewnienie transparentności działania organów władzy publicznej. Jednostki i ich organizacje w oparciu o przepisy tej ustawy mogą podejmować wobec organów władzy publicznej działania sprzyjające transparentności ich działania, m.in. dzięki temu, że organy mają świadomość podlegania ciągłej kontroli ze strony społeczeństwa obywatelskiego.

Sąd podkreślił następnie, że Helsińska Fundacja Praw Człowieka występując z wnioskami o udostępnienie informacji publicznej nie działa we własnej sprawie, ale w interesie publicznym. Sąd kilkukrotnie podkreślał, że Fundacja podejmuje działania w interesie publicznym. Sąd wskazał następnie, że pytania, które zadaje Fundacja niejednokrotnie są pytaniami stawianymi w mediach i debacie publicznej. Wbrew temu, co przyjął w zaskarżonym orzeczeniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie i co twierdził organ administracji, Helsińska Fundacja Praw Człowieka nie działała w sprawie indywidualnej.

Sąd uzupełniając swoją argumentację wskazał, że zasoby Instytutu Pamięci Narodowej budzą w świadomości społecznej wiele kontrowersji. Kontrowersje takie wywołuje między innymi sposób ich udostępniania oraz to, czy mogą one być wykorzystywane bez jakichkolwiek ograniczeń przez pracowników IPN, będących funkcjonariuszami publicznymi.

Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, uzasadniając swoje orzeczenie, że Helsińska Fundacja Praw Człowieka ma prawo domagać się informacji o tym, w jaki sposób i w jakim trybie świadek składający zeznania przed sądem cywilnym, który jest pracownikiem IPN uzyskuje dostęp i wykorzystuje dokumenty w specjalny sposób chronione przepisami ustawy o IPN. Fundacja dysponuje również prawem dowiedzenia się, czy osoba będąca stroną postępowania o ochronę dóbr osobistych składała wniosek o udostępnienie dokumentów w trybie badań naukowych, bądź jako dziennikarz.